دیروز سه شنبه ششم مرداد ۱۴۰۵، هم‌زمان با ۱۳ صفر ۱۴۴۸، دوباره بازار طلا شاهد افزایش توجه مردم به خریدهای کوچک و نمادین شد. باور به خوش‌یمن‌بودن خرید طلا در ۱۳ صفر، دست‌کم به شکل یک موج فراگیر، سابقه طولانی ندارد. این پدیده از ترکیب نگرانی سنتی درباره ماه صفر، میل مردم به انجام یک […]
باور به خوش‌یمن‌بودن خرید طلا در ۱۳ صفر، دست‌کم به شکل یک موج فراگیر، سابقه طولانی ندارد. این پدیده از ترکیب نگرانی سنتی درباره ماه صفر، میل مردم به انجام یک کار نمادین برای گشایش مالی و انتشار روایت‌های بی‌سند در شبکه‌های اجتماعی شکل گرفت. برخی صفحات مجازی ادعا کردند خرید حتی مقدار اندکی طلا در این روز می‌تواند باعث افزایش رزق، خانه‌دارشدن، ازدواج یا برآورده‌شدن حاجت شود؛ ادعایی که به‌سرعت با تبلیغات فروشندگان و بازنشر تجربه‌های شخصی تقویت شد.
نشانه‌های موجود می‌گویند صف‌های گسترده خرید طلا در ۱۳ صفر از سال ۱۴۰۳ جدی شد. در آن سال، انتشار گسترده یک متن در فضای مجازی مردم را به خرید طلا، جاکلیدی، ماکت خودرو و وسایل نمادین تشویق کرد. نایب‌رئیس اتحادیه طلا و جواهر نیز همان زمان اعلام کرد بازار با صف‌های طولانی روبه‌رو شده، درحالی‌که در سال‌های قبل چنین ازدحامی سابقه نداشته است.
صف‌هایی که یک شایعه ساخت
سه شنبه ششم مرداد ۱۴۰۵، هم‌زمان با ۱۳ صفر ۱۴۴۸، دوباره بازار طلا شاهد افزایش توجه مردم به خریدهای کوچک و نمادین شد. برخی فقط چند سوت طلا خریدند، بعضی سراغ پلاک‌های کم‌وزن رفتند و گروهی نیز خرید خود را با نیت گشایش مالی انجام دادند. در نگاه این خریداران، موضوع فقط سرمایه‌گذاری نبود؛ خرید طلا به آیینی برای طلب خوشبختی تبدیل شده بود.
اما پشت این رفتار، یک چرخه روانی ساده هم دیده می‌شود: فرد در روزی که «خاص» معرفی شده خرید می‌کند، قیمت طلا چند ماه بعد افزایش می‌یابد و خریدار، سود حاصل از تورم و رشد بازار را به خوش‌یمنی آن روز نسبت می‌دهد. تجربه موفق نیز تعریف و بازنشر می‌شود، اما تجربه کسی که در اوج قیمت خرید کرده یا هنوز در زیان است، کمتر به چشم می‌آید. این الگو با پدیده‌ای شبیه «سوگیری تأییدی» سازگار است؛ یعنی افراد شواهد هماهنگ با باور خود را به خاطر می‌سپارند و موارد مخالف را نادیده می‌گیرند.
نه روایت معتبر، نه توصیه فقهی
بررسی اظهارات چند پژوهشگر و روحانی نشان می‌دهد برای توصیه به خرید طلا در ۱۳ صفر، روایت معتبر یا حکم فقهی مشخصی وجود ندارد. بنا بر گزارش خبرآنلاین محمدتقی فاضل میبدی این باور را فاقد مبنای عقلی و شرعی دانسته و سیدرضا اکرمی نیز گفته است در منابع روایی، چیزی درباره تفاوت روز سیزدهم صفر با اعداد و روزهای دیگر وجود ندارد.
محمدعلی ابطحی نیز خرید طلا در این روز را باوری خرافی دانسته و ناصر قوامی تأکید کرده است هیچ حدیث یا منبع معتبری برای چنین توصیه‌ای دیده نمی‌شود. بنابراین، نسبت‌دادن این رسم به امامان یا منابع دینی، دست‌کم بر اساس مدارک معتبر منتشرشده، قابل دفاع نیست
نبود پشتوانه فقهی البته به این معنا نیست که خرید طلا در این روز ممنوع است. مردم مانند هر روز دیگری می‌توانند طلا بخرند، هدیه بدهند یا بخشی از پس‌انداز خود را به آن اختصاص دهند. مسئله از جایی آغاز می‌شود که یک تصمیم اقتصادی با وعده قطعی برکت، ثروتمندشدن یا برآورده‌شدن حاجت عرضه شود و برای آن منشأ مذهبی ساختگی در نظر بگیرند.
آزمون بازار؛ اگر هر سیزدهم قمری طلا می‌خریدیم چه می‌شد؟
برای سنجش ادعای «خوش‌یمنی عدد ۱۳»، فرض کرده‌ایم فردی در سیزدهم هر ماه قمری، از ۱۳ صفر ۱۴۴۷ تا ۱۳ محرم ۱۴۴۸، یک گرم طلای ۱۸ عیار خریده است. سپس قیمت هر خرید با نرخ حدود ۱۸ میلیون و ۳۲۰ هزار تومان در ۱۳ صفر ۱۴۴۸ مقایسه شده است.
ارقام جدول بر حسب میلیون تومان، اسمی و پیش از کسر اجرت ساخت، مالیات، کارمزد و اختلاف قیمت خرید و فروش‌اند. در روزهای تعطیل نیز نزدیک‌ترین نرخ ثبت‌شده بازار در نظر گرفته شده است. به دلیل رؤیت هلال، تبدیل تاریخ قمری ممکن است در برخی تقویم‌ها یک روز اختلاف داشته باشد.
نتیجه روشن است: از ۱۲ خریدی که همگی در روز سیزدهم ماه قمری انجام شده‌اند، ۱۰ خرید در سود و دو خرید همچنان در زیان هستند. اگر عدد ۱۳ عامل سود بود، نباید خرید ۱۳ رمضان حدود ۹ درصد و خرید ۱۳ ذی‌القعده بیش از ۷ درصد زیان می‌داد.
از سوی دیگر، اگر فرد در هرکدام از این ۱۲ تاریخ یک گرم طلا خریده بود، برای ۱۲ گرم در مجموع حدود ۱۷۳ میلیون و ۳۹۰ هزار تومان پرداخت می‌کرد. ارزش این میزان طلا در زمان محاسبه حدود ۲۱۹ میلیون و ۸۶۰ هزار تومان بود؛ یعنی خریدار در مجموع حدود ۴۶ میلیون و ۴۷۰ هزار تومان یا ۲۶.۸ درصد سود اسمی داشت.
این سود می‌تواند جذاب باشد، اما چیزی درباره «قدرت عدد ۱۳» ثابت نمی‌کند. همین خریدها اگر در دوازدهم، چهاردهم یا بیستم ماه‌ها و با قیمت‌هایی نزدیک انجام شده بود، احتمالاً نتیجه مشابهی داشت. آنچه سبد را سودده کرده، پایین‌تر بودن میانگین قیمت خرید نسبت به قیمت فعلی و رشد عمومی بازار بوده است.
سود ۴۲۷ درصدی؛ نتیجه ۱۳ صفر یا سقوط ارزش پول؟
مقایسه سه ۱۳ صفر متوالی، تصویر واضح‌تری ارائه می‌دهد:
در ۲۸ مرداد ۱۴۰۳، هر گرم طلای ۱۸ عیار حدود سه میلیون و ۴۸۰ هزار تومان قیمت داشت. کسی که آن روز یک گرم طلا خریده، اکنون در ظاهر بیش از ۴۲۶ درصد سود اسمی دارد. خرید سال ۱۴۰۴ نیز حدود ۱۴۱ درصد بازده نشان می‌دهد.
اما این نتیجه به‌تنهایی هیچ رابطه علّی میان ۱۳ صفر و سود ایجاد نمی‌کند. برای اثبات چنین رابطه‌ای باید نشان داد خریدهای این روز، در دوره‌های متعدد و پس از کنترل عوامل اقتصادی، به‌طور مستمر بازدهی بیشتری از روز قبل و بعد داشته‌اند. صرف اینکه طلا بعد از یک تاریخ خاص گران شده، به معنی آن نیست که آن تاریخ باعث گرانی شده است.
حتی خرید سال ۱۴۰۳ نیز پیش از بسیاری از شوک‌های سیاسی و نظامی بعدی انجام شده بود. خریدار آن دوره سود بیشتری دارد، چون قیمت ورودش بسیار پایین‌تر بوده و دارایی را مدت بیشتری نگه داشته است؛ نه به این دلیل که ۱۳ صفر ۱۴۰۳ از ۱۳ صفر سال‌های دیگر خوش‌یمن‌تر بوده است.
موتور واقعی قیمت طلا کجاست؟
قیمت طلا در ایران از چند نیروی مهم اثر می‌گیرد: قیمت جهانی اونس، نرخ ارز، تورم و انتظارات تورمی، ریسک‌های سیاسی و اقتصادی، میزان تقاضای سرمایه‌گذاری و شرایط عرضه. شورای جهانی طلا نیز عملکرد این فلز را در چهار دسته کلی شامل رشد اقتصادی، ریسک و نااطمینانی، هزینه فرصت و شتاب قیمتی بررسی می‌کند؛ در این مدل‌ها خبری از روز سیزدهم یک ماه قمری نیست.
طلا در بسیاری از دوره‌ها نقش ذخیره ارزش و پناهگاه سرمایه را بازی کرده است. به همین دلیل، در شرایط افزایش تورم، کاهش ارزش پول یا بالا رفتن ریسک‌های سیاسی، تقاضا برای آن بیشتر می‌شود. بااین‌حال حتی شورای جهانی طلا نیز تأکید می‌کند که عملکرد طلا در همه دوره‌ها یکسان نیست و این دارایی ممکن است اصلاح قیمت یا دوره‌های بازدهی منفی داشته باشد.
بنابراین، جمله «هر روزی طلا بخرید، یک سال بعد حتماً سود می‌کنید» هم دقیق نیست. جدول همین گزارش نشان می‌دهد کسی که در بعضی روزهای اسفند ۱۴۰۴ یا اردیبهشت ۱۴۰۵ در اوج قیمت خریده، هنوز در زیان اسمی قرار دارد. افق زمانی طولانی‌تر احتمال جبران نوسانات را افزایش می‌دهد، اما سود طلا تضمین‌شده نیست.
ضمن اینکه سود اسمی با افزایش واقعی قدرت خرید تفاوت دارد. ممکن است قیمت طلای فرد چهار برابر شده باشد، اما هم‌زمان هزینه مسکن، خوراک، خودرو و سایر کالاها نیز چند برابر شده باشد. برای محاسبه سود واقعی باید تورم، اجرت خرید، مالیات، کارمزد و اختلاف نرخ خریدوفروش را نیز در نظر گرفت.
خرافه‌ای که می‌تواند خودش قیمت بسازد
خرید طلای ۱۳ صفر ممکن است نیروی ماورایی نداشته باشد، اما می‌تواند یک اثر کاملاً زمینی بر بازار بگذارد. وقتی هزاران نفر در یک روز مشخص به طلافروشی‌ها مراجعه می‌کنند، تقاضای کوتاه‌مدت بالا می‌رود. این افزایش تقاضا ممکن است فروشندگان را در فروش قطعات کوچک، طلای کم‌وزن یا محصولات با اجرت بالا دست بالاتر قرار دهد.گزارش‌های سال ۱۴۰۳ نیز نشان دادند فراخوان شبکه‌های اجتماعی علاوه بر ایجاد صف، بر شرایط همان روز بازار اثر گذاشت.
سود از طلا آمد، نه از تقویم
ماجرای طلای ۱۳ صفر نمونه‌ای از پیوند ترس اقتصادی، امید به گشایش، شبکه‌های اجتماعی و منافع بازار است. مردمی که با کاهش قدرت خرید و نااطمینانی نسبت به آینده روبه‌رو هستند، به دنبال راهی برای حفظ دارایی خود می‌گردند. طلا واقعاً می‌تواند یکی از ابزارهای حفظ ارزش باشد؛ اما هنگامی که این تصمیم اقتصادی با روایت‌های بی‌سند مذهبی و وعده‌های قطعی حاجت‌روایی ترکیب شود، سرمایه‌گذاری جای خود را به خرافه می‌دهد.
اعداد می‌گویند خریداران ۱۳ صفر سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ سود قابل‌توجهی کرده‌اند، اما خریداران بسیاری از روزهای دیگر همان سال‌ها نیز تقریباً همین مسیر را طی کرده‌اند. سود آنها محصول پایین‌بودن قیمت خرید، رشد اونس، افزایش نرخ ارز، تورم و طولانی‌بودن دوره نگهداری بوده است.
حتی بررسی خرید در سیزدهم همه ماه‌های قمری نیز نشان می‌دهد عدد ۱۳ تضمینی برای سود نیست. دو خرید هنوز زیان‌ده‌اند و بازده سایر خریدها نیز تفاوت زیادی دارد؛ از حدود دو درصد تا بیش از ۱۴۰ درصد.
پس اگر قرار است از طلای ۱۳ صفر چیزی باقی بماند، بهتر است نه وعده ثروت و نه روایت مذهبی جعلی، بلکه یک پیام اقتصادی باشد: پرهیز از هیجان، توجه به قیمت ورود و نگاه بلندمدت می‌تواند از تلاش برای پیداکردن یک روز جادویی در تقویم منطقی‌تر باشد. طلا ممکن است سود بدهد؛ اما تقویم، ضامن سود هیچ‌کس نیست.
